Bram Vermeulen

journalist

Posts Tagged ‘NRC’

Marx weer welkom in Turkije

Reportage Zwarte lijst verboden publicaties bepaald door smaak premier

  • vrijdag 04 januari 2013, 03u00
  • Auteur: Bram Vermeulen,© NRC Handelsblad

Honderden boeken, bladen en kranten worden weer toegestaan in Turkije. De lijst is een overzicht van de vele vijanden die de republiek in haar bestaan heeft verzameld. Maar premier Erdogan waakt.

Orhan van Istanbuls gerenommeerde boekhandel Pandora is het type verkoper dat uit zijn hoofd kan vertellen wat hij op de schappen heeft staan. Hij kent de klassiekers én de ongeschreven codes van het vak. Twee keer per jaar ontvangt hij hier een politieagent die hem een lijst geeft met wat hij niet verkopen mag. Salman Rushdies De Duivelsverzen? Vergeet het. Boeken over de Koerdische PKK of de Armeense genocide? Verkeerde adres. ‘De politie kan zich de moeite besparen. Ik ben een geboren Turk. Ik weet inmiddels wat wel en wat niet mag. Het zit in mijn genen.’

Eerst het goede nieuws. Zaterdag wordt in Turkije het verbod opgeheven op 453 boeken, 645 kranten, tijdschriften en essays die al decennia op de zwarte lijst van verboden publicaties staan. Het kantoor van de aanklager verantwoordelijk voor Media Misdrijven, spreekt over ‘een schone lei voor de hele maatschappij’. Het opheffen van het verbod hoort bij de voorbereidingen van een nieuwe grondwet die de regering haar kiezers heeft beloofd. De lijst van boeken die weer mogen is een overzicht van de vele vijanden die de Turkse republiek in haar 90-jarige bestaan heeft verzameld. Het Communistisch Manifest van Karl Marx, Lenins Staat en Revolutie , de geschriften van de invloedrijke islamgeleerde Said Nursi uit de jaren zestig, maar ook mensenrechtenrapporten en zelfs stripverhalen.

Voor Turken gelden de werken van dichter Nazim Hikmet en Aziz Nesin als de grootste namen op de lijst. Nazim Hikmet werd eind jaren dertig tot lange gevangenisstraffen veroordeeld omdat zijn gedichten zouden rieken naar marxisme. ‘Zijn gedichten werden aangetroffen in de kastjes van jonge cadetten. Dat was genoeg voor het militaire establishment om hem naar de gevangenis te sturen’, zegt Turgay Fisekci, dichter en voorzitter van de Nazim Hikmet vereniging. ‘Zelfs zijn naam mocht je niet langer uitspreken.’ De schrijver Aziz Nesin was al even taboe. Nesin stak graag de draak met autoriteiten. Hij kreeg telkens straf, zelfs nadat hij Elizabeth had beschreven als ‘Sneeuwwitje’ in een parodie over het gezwijmel van de Britse pers over de geboorte van prins Charles in 1948. Later kwam hij in de problemen nadat zijn drukker in 1959 per ongeluk zijn beschrijving van socialisme als ‘fatsoenlijk’ (ahlak in het Turks) afdrukte als ‘socialisme is allah’. Genoeg voor een verbod van een halve eeuw, dat nu verdwijnt.

Nu het slechte nieuws. De zwarte lijst van Turkijes verboden publicaties beslaat na 5 januari nog altijd, naar schatting van de uitgevers, meer dan 5.000 titels. En de typisch Turkse kronkel: de meeste van de publicaties die in januari niet langer verboden zijn, waren al jaren verkrijgbaar in de Turkse boekhandel. ‘Wij verkopen per jaar 200.000 werken van Aziz Nesin’, lacht uitgever Atay Eris, directeur van Nesin uitgeverij. ‘Dit is het verhaal van Turkije: we maken schoon schip voor de buitenwereld, voor Europa. De regering heft een verbod op dat in werkelijkheid niet wordt uitgevoerd en kan zeggen: “Kijk wij democratiseren”. Maar wij blijven zitten met hetzelfde probleem. Dat is dat de premier voor ons nog altijd uitmaakt wat goed en slecht voor ons is.’

Gedrocht

De smaak van premier Tayyip Recep Erdogan is dagelijks voorpaginanieuws. Vorig jaar beval hij de vernietiging van een 30 meter hoog standbeeld in de oostelijke stad Kars. ‘Een gedrocht’, vond de premier. Afgelopen maand vroeg hij aanklagers om te onderzoeken of de televisieserie over het leven van de Ottomaanse sultan Suleyman De Prachtige eeuw niet verboden kan worden. De serie zou de 150 miljoen kijkers wereldwijd bedriegen met het feuilleton over zijn woelige liefdesleven. ‘Zo’n Suleyman kennen we helemaal niet. Hij zat dertig jaar op de rug van een paard, niet in zijn paleis zoals we in de serie zien. Ik veroordeel de regisseur en het televisiestation.’ Turkish Airlines heeft uit angst voor Erdogan de serie al uit het filmaanbod op internationale vluchten geschrapt.

‘De geboden in Turkije zijn altijd gebaseerd op persoonlijke smaak van de leiders. Zelfs als de autoriteiten nu aankondigen dat 450 boeken weer gelezen kunnen worden, dan kan er nog een generaal zijn, een gouverneur of een leraar die besluit het boek alsnog te verbieden’, zegt Emin Karaca, schrijver van een boek over Turkijes verboden boeken. ‘Zo is het altijd geweest.’ The Simpsons Sinds de eerste sultan vanaf 1850 Europese werken liet vertalen naar het Turks, waren er verboden en taboes. Boeken over de Franse revolutie werden net zo gevaarlijk geacht als Emile Zola’s Germinal. ‘Sultan Abdulhamit verbood ook woorden zoals “neus” zodat niemand grappen over zijn lange neus kon maken. De naam van zijn gekke broer Murat, die drie maanden voor hem regeerde, was al even taboe.’

Na de val van het Ottomaanse rijk werden vooral de fenomenen taboe die de volgelingen van Mustafa Kemal Atatürk een bedreiging achtten voor de eenheidsstaat. Meer dan de helft van de verboden boeken in Turkije gaat over Koerden, en een kwart over de onbespreekbare geschiedenis. Zelfs de doden zijn taboe. Het internetkanaal YouTube was tot eind 2010 onbereikbaar voor Turken vanwege een beledigend filmpje over Atatürk. Religieuze en seculiere Turken vechten zo om beurten om controle van de Turkse geest en smaak. Het recentste voorbeeld kwam in de vorm van een boete van 25.000 euro voor het televisiestation CNBC-e wegens ‘belediging van religieuze waarden’ in een televisieprogramma waarin God de duivel moet gehoorzamen. Het programma? De tekenfilmserie The Simpsons.

De strijd om Istanbul

Istanbul wordt in rap tempo over hoop gehaald volgens de visie van de Turkse machthebbers. Meer moskeeën, meer winkels. Vroom islamitisch, maar marktvriendelijk.

Door onze correspondent
Bram Vermeulen

ISTANBUL. Vraag taxichauffeurs er niet naar. Richting Taksim? Vergeet het maar. ,,Je kunt er niet in of uit.’’. Niet alleen automobilisten, ook voetgangers vloeken zich een weg langs de afzettingen en houten schotten die de bouwput moeten verhullen die het centrale plein van Istanbul geworden is. Dat ongemak duurt slechts acht maanden. Maar het resultaat van de verbouwing zal de kroon zijn op de slag om Istanbul. Die slag duurt al veel langer en staat symbool voor de veranderingen in heel het land. De plannen: een voetgangerszone, met daarop een grote doorzichtige koepelmoskee.

Taksim is het plein van de republiek, dat het standbeeld draagt van zijn grondlegger wiens dood in 1938 hier ieder jaar wordt herdacht. Kemal Mustafa Atatürk droeg zijn volk op godsdienst en de openbare ruimte strikt van elkaar gescheiden te houden. In zijn naam bouwden zijn aanhangers, de Kemalisten hier hun opera aan het plein: een theater voor westerse waarden. De laatste premier die het in zijn hoofd haalden om op dit plein een moskee te willen bouwen was de gelovige Necmettin Erbakan. Hij werd in 1997 afgezet in een staatsgreep, omdat hij een gevaar zou zijn voor het seculiere karakter van de republiek.
,,Dit is een plein voor vieringen en van protest. Een ruimte die noch religie noch ideologie draagt ’’, zegt Aktif Atlar, stadsplanner, architect en lid van de actiegroep die fel tegenstander is van de rappe metamorfose van het stadshart. ,,Maar de moskee op het plein wordt een ideologische handtekening, een monument voor de huidige machthebbers.’’

De Ak-partij is tien jaar aan de macht. Ontsproten uit de partij van de onttroonde premier Erbakan, maar machtiger. Recep Tayyip Erdogan, burgemeester van Istanbul in de tijd van de coup van 1997, kreeg bij de verkiezingen van vorig jaar vijftig procent van de stemmen. ,,We vereffenen geen oude rekeningen met de republiek’’, verzekerde hij gisteren de leden van de oppositiepartij CHP, ooit opgericht door Atatürk. ,,Het potentieel van Turkije werd nooit gebruikt na het overlijden van Atatürk. We verspilden al onze energie aan staatsgrepen.’’

Wantrouwen
Taksim ligt in het hart van de wijk Beyoglu. Uitgaanscentrum. As in de buurten aan de Europese kant van de Bosporus, voormalig thuis van niet islamitische minderheden, Grieken, Armeniërs, Joden. Alle verandering wordt hier met argwaan ontvangen. De terrassen zijn ook al gesloten, op last van het gemeentebestuur dat van dezelfde partij is als de gelovige premier Recep Tayyip Erdogan. Een hetze tegen hun alcohol, roepen de boze cafébazen. Een strijd tegen het illegaal gebruik van de trottoirs, verdedigt de vrome burgemeester zich.
In die atmosfeer van wantrouwen tussen belijdende gelovigen en westerse Turken aan weerszijden van de diepe kloof dwars door de Turkse samenleving, had het nieuwe project betere uitleg verdient. Dat denkt zelfs de architect van het nieuwe plein. ,,We moeten zelfkritisch durven zijn. We hebben het publiek onvoldoende geïnformeerd’’, zegt Halil Onur. Er was geen inspraak. En geen offerte. Het bedrijf dat Taksim opnieuw mag ontwerpen, werd aangewezen door de regering. De architect verzekert dat Taksim na de verbouwing zijn identiteit als plein van alle Turken zal behouden. ,,Heus, gelooft u mij.’’

Maar Taksim is slechts zinnebeeld. Als grootste stad van Turkije ondergaat Istanbul de snelste veranderingen in zijn bestaan. Premier Erdogan, nu tien jaar aan de macht, wil dat de honderdste verjaardag van de Turkse republiek in 2023 een monument wordt van zijn regeerperiode. Rond de heuvel van Taksim worden de armen verjaagd en verschijnen dure appartementen en galerieën. Er wordt een kanaal gegraven, parallel aan de Bosporus als nieuwe vaarroute. Er worden tunnels onder die Bosporus aangelegd, en een derde brug gebouwd die Europa met Azië verbindt. Bossen maken plaats voor nieuwe wijken als Umraniye aan de voet van de brug die in twintig jaar tijd vertienvoudigde in inwonersaantal. De oude waterreservoirs in het noorden van de stad worden volgestort met beton. Pessimisten voorspellen een drinkwatercrisis in de metropool.
Op de Aziatische oever van de Bosporus, is op de enige plek waar nog bomen staan de grootste moskee van het land gepland. De moskee van Camlica moet plaats geven aan 30.000 gelovigen. Net als rond Taksim zijn ook hier hotels gepland en winkelgalerijen. Een Istanbul modern en vroom als Dubai. ,,Mosques and malls, dat is het idee’’, zegt stadsplanner Atlar. Moskeeën en winkelgalerijen.
,,De stad wordt als instrument gebruikt in een nationalistisch en elitair project, dat centralistisch wordt opgelegd aan de bevolking’’, zegt architect Korhan Gümüs. Dat was vroeger niet anders. De sultans bouwden zo hun zetel in het Ottomaanse Rijk, en moderniseerden het pas als zij het nodig vonden. En ook de modernisering en verwestersing van de stad na de val van het Ottomaanse Rijk door Atatürk en zijn volgelingen werd van bovenaf opgelegd. Tegenover de opera van de Kemalisten komt nu de moskee van de islamisten. ,,De armen worden het centrum uitgejaagd. Maar de regering zet een moskee neer om te verhullen dat dit een even elitair project is als de opera van de Kemalisten. Het is van hetzelfde laken een pak.’’ Hij noemt dat de crisis van de transformatie in Istanbul. De macht staat gelijk aan geld in Turkije, niet aan ideeën. Het volk volgt.

Rond het Taksimplein moeten de kleine kebabtentjes plaats maken voor een nieuwe winkelgalerij en de nieuwe moskee. ,,We moeten plaatsmaken voor een moskee die straks door nog geen 15 mensen wordt gebruikt’’, zegt de eigenaar van een schoenenwinkel aan de rand van het plein,Mahmut Cimsek.
De Ottomaanse legerbarakken op Taksim die nog door Atatürks opvolger Ismet Inönu werden vernietigd in de moderniseringsdrift van de Kemalisten, worden nu weer in ere hersteld. ,,Zo willen de nieuwe machthebbers het Kemalisme isoleren in de geschiedenis’’, zegt architect Gümüs. ,,Het plein is nu van hen. De moskee wordt gebruikt om aan te tonen dat de ene elite is vervangen door een andere.’’

First published in NRC Handelsblad, 20 december 2012

Syrisch getreiter werd Syrische moord

De dood van een Turkse vrachtwagenchauffeur in Syrië was de laatste druppel. De Turkse regering roept zijn burgers het buurland te verlaten en overweegt nu ingrijpen. Portret van een chauffeursdorp. Read More…