Bram Vermeulen

journalist

Posts Tagged ‘EU’

Marx weer welkom in Turkije

Reportage Zwarte lijst verboden publicaties bepaald door smaak premier

  • vrijdag 04 januari 2013, 03u00
  • Auteur: Bram Vermeulen,© NRC Handelsblad

Honderden boeken, bladen en kranten worden weer toegestaan in Turkije. De lijst is een overzicht van de vele vijanden die de republiek in haar bestaan heeft verzameld. Maar premier Erdogan waakt.

Orhan van Istanbuls gerenommeerde boekhandel Pandora is het type verkoper dat uit zijn hoofd kan vertellen wat hij op de schappen heeft staan. Hij kent de klassiekers én de ongeschreven codes van het vak. Twee keer per jaar ontvangt hij hier een politieagent die hem een lijst geeft met wat hij niet verkopen mag. Salman Rushdies De Duivelsverzen? Vergeet het. Boeken over de Koerdische PKK of de Armeense genocide? Verkeerde adres. ‘De politie kan zich de moeite besparen. Ik ben een geboren Turk. Ik weet inmiddels wat wel en wat niet mag. Het zit in mijn genen.’

Eerst het goede nieuws. Zaterdag wordt in Turkije het verbod opgeheven op 453 boeken, 645 kranten, tijdschriften en essays die al decennia op de zwarte lijst van verboden publicaties staan. Het kantoor van de aanklager verantwoordelijk voor Media Misdrijven, spreekt over ‘een schone lei voor de hele maatschappij’. Het opheffen van het verbod hoort bij de voorbereidingen van een nieuwe grondwet die de regering haar kiezers heeft beloofd. De lijst van boeken die weer mogen is een overzicht van de vele vijanden die de Turkse republiek in haar 90-jarige bestaan heeft verzameld. Het Communistisch Manifest van Karl Marx, Lenins Staat en Revolutie , de geschriften van de invloedrijke islamgeleerde Said Nursi uit de jaren zestig, maar ook mensenrechtenrapporten en zelfs stripverhalen.

Voor Turken gelden de werken van dichter Nazim Hikmet en Aziz Nesin als de grootste namen op de lijst. Nazim Hikmet werd eind jaren dertig tot lange gevangenisstraffen veroordeeld omdat zijn gedichten zouden rieken naar marxisme. ‘Zijn gedichten werden aangetroffen in de kastjes van jonge cadetten. Dat was genoeg voor het militaire establishment om hem naar de gevangenis te sturen’, zegt Turgay Fisekci, dichter en voorzitter van de Nazim Hikmet vereniging. ‘Zelfs zijn naam mocht je niet langer uitspreken.’ De schrijver Aziz Nesin was al even taboe. Nesin stak graag de draak met autoriteiten. Hij kreeg telkens straf, zelfs nadat hij Elizabeth had beschreven als ‘Sneeuwwitje’ in een parodie over het gezwijmel van de Britse pers over de geboorte van prins Charles in 1948. Later kwam hij in de problemen nadat zijn drukker in 1959 per ongeluk zijn beschrijving van socialisme als ‘fatsoenlijk’ (ahlak in het Turks) afdrukte als ‘socialisme is allah’. Genoeg voor een verbod van een halve eeuw, dat nu verdwijnt.

Nu het slechte nieuws. De zwarte lijst van Turkijes verboden publicaties beslaat na 5 januari nog altijd, naar schatting van de uitgevers, meer dan 5.000 titels. En de typisch Turkse kronkel: de meeste van de publicaties die in januari niet langer verboden zijn, waren al jaren verkrijgbaar in de Turkse boekhandel. ‘Wij verkopen per jaar 200.000 werken van Aziz Nesin’, lacht uitgever Atay Eris, directeur van Nesin uitgeverij. ‘Dit is het verhaal van Turkije: we maken schoon schip voor de buitenwereld, voor Europa. De regering heft een verbod op dat in werkelijkheid niet wordt uitgevoerd en kan zeggen: “Kijk wij democratiseren”. Maar wij blijven zitten met hetzelfde probleem. Dat is dat de premier voor ons nog altijd uitmaakt wat goed en slecht voor ons is.’

Gedrocht

De smaak van premier Tayyip Recep Erdogan is dagelijks voorpaginanieuws. Vorig jaar beval hij de vernietiging van een 30 meter hoog standbeeld in de oostelijke stad Kars. ‘Een gedrocht’, vond de premier. Afgelopen maand vroeg hij aanklagers om te onderzoeken of de televisieserie over het leven van de Ottomaanse sultan Suleyman De Prachtige eeuw niet verboden kan worden. De serie zou de 150 miljoen kijkers wereldwijd bedriegen met het feuilleton over zijn woelige liefdesleven. ‘Zo’n Suleyman kennen we helemaal niet. Hij zat dertig jaar op de rug van een paard, niet in zijn paleis zoals we in de serie zien. Ik veroordeel de regisseur en het televisiestation.’ Turkish Airlines heeft uit angst voor Erdogan de serie al uit het filmaanbod op internationale vluchten geschrapt.

‘De geboden in Turkije zijn altijd gebaseerd op persoonlijke smaak van de leiders. Zelfs als de autoriteiten nu aankondigen dat 450 boeken weer gelezen kunnen worden, dan kan er nog een generaal zijn, een gouverneur of een leraar die besluit het boek alsnog te verbieden’, zegt Emin Karaca, schrijver van een boek over Turkijes verboden boeken. ‘Zo is het altijd geweest.’ The Simpsons Sinds de eerste sultan vanaf 1850 Europese werken liet vertalen naar het Turks, waren er verboden en taboes. Boeken over de Franse revolutie werden net zo gevaarlijk geacht als Emile Zola’s Germinal. ‘Sultan Abdulhamit verbood ook woorden zoals “neus” zodat niemand grappen over zijn lange neus kon maken. De naam van zijn gekke broer Murat, die drie maanden voor hem regeerde, was al even taboe.’

Na de val van het Ottomaanse rijk werden vooral de fenomenen taboe die de volgelingen van Mustafa Kemal Atatürk een bedreiging achtten voor de eenheidsstaat. Meer dan de helft van de verboden boeken in Turkije gaat over Koerden, en een kwart over de onbespreekbare geschiedenis. Zelfs de doden zijn taboe. Het internetkanaal YouTube was tot eind 2010 onbereikbaar voor Turken vanwege een beledigend filmpje over Atatürk. Religieuze en seculiere Turken vechten zo om beurten om controle van de Turkse geest en smaak. Het recentste voorbeeld kwam in de vorm van een boete van 25.000 euro voor het televisiestation CNBC-e wegens ‘belediging van religieuze waarden’ in een televisieprogramma waarin God de duivel moet gehoorzamen. Het programma? De tekenfilmserie The Simpsons.